Bijzondere Rechtspleging in Arnhem
Na de bevrijding in mei 1945 stond Nederland voor een lastige vraag: wat moest er gebeuren met de duizenden mensen die tijdens de oorlog samengewerkt hadden met de Duitse bezetter? Om te voorkomen dat mensen zelf wraak zouden nemen, werd in vijf steden waaronder Arnhem een speciaal rechtssysteem opgezet: de Bijzondere Rechtspleging. Vanwege de verwoestingen in de binnenstad moesten overheidsinstellingen tijdelijk een ander onderkomen zoeken. Bij ons in de omgeving bevond zich op Vreedenhoff het Militair Gezag, het tijdelijk bestuur in de bevrijde gebieden. Het gebouw Sacré Coeur aan de Velperweg werd tijdelijk gemeentehuis en in het koetshuis van Angerenstein werden afdelingen van Provinciale Waterstaat ondergebracht. Het Bijzonder Gerechtshof in Arnhem werd gehuisvest in Huis Rennenenk, toen nog particulier bezit van de familie Van Pallandt. Op 30 november was het 80 jaar geleden dat het Bijzonder Gerechtshof in Arnhem officieel geopend werd. Het was een van de vijf hoven in Nederland die speciaal waren opgericht om collaborateurs, verraders en oorlogsmisdadigers te berechten. De rechters spraken recht in een tijd waarin de emoties hoog opliepen. De samenleving wilde vergelding, het hof moest zich houden aan de wet.
Zaken van het Bijzondere Gerechtshof
Het hof behandelde duizenden zaken. Zo werd een NSB-burgemeester uit de Achterhoek veroordeeld tot 15 jaar cel omdat hij onderduikers had verraden. Een Arnhemse politieagent kreeg levenslang voor het arresteren en mishandelen van verzetsstrijders. Ook een leraar uit Apeldoorn werd gestraft voor het indoctrineren van leerlingen met nazi-ideeën. Ook relaties met Duitse soldaten konden tot vervolging leiden.
De Wehrmachtsbefehlshaber in den Niederlanden, Generaal Friedrich Christiansen, stond in juli 1948 voor het Bijzonder Gerechtshof te Arnhem terecht, verdacht van oorlogsmisdaden waaronder het wegvoeren van de bevolking en het platbranden van Putten op de Veluwe. Bijna alle 659 naar Duitsland afgevoerde mannen werden vermoord. Hij werd tot 12 jaar gevangenisstraf veroordeeld.
Foto: Nationaal Archief, Fotograaf Noske, J.D. / Anefo, CC0, 1949
Een opvallende zaak was die van de Arnhemse Louise Gasille. Ze had nauwe banden met Duitse militairen en werkte als assistente van Wilhelm Zelger, die de plundering van Arnhem na de evacuatie leidde. Gasille werd beschuldigd van actieve deelname aan plunderingen en het doorspelen van informatie aan de Wehrmacht. Het hof veroordeelde haar tot zeven jaar en zes maanden gevangenisstraf.
Foto: Nationaal Archief, Fotograaf Nijs, Jac. de / Anefo, CC0, 1950
Het Bijzonder Gerechtshof te Arnhem hield op 29 juli 1949 zijn laatste zitting na bijna vier jaar werk en 2000 behandelde zaken. President mr. dr. J. A. G. baron de Vos van Steenwijk sprak zijn teleurstelling uit over de, zijns inziens, vroegtijdige opheffing. De resterende 59 zaken zouden worden afgehandeld door Bijzondere Strafkamers. De processtukken van de behandelde zaken worden bewaard in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging. Sinds 2025 is een deel van dit archief digitaal beschikbaar via het project Oorlog voor de Rechter.
Meer informatie:
Over het project Oorlog voor de Rechter:
Over Frau Gasille en de plundering van Arnhem
Bronnen
Angerenstein, van landgoed tot woonwijk, Werkgroep Historie Angerenstein
Justitiae Sacrum, Zeven eeuwen rechtspraak in Arnhem,
Aalbers, Dr. P.G 1863-1963, 100 jaar Insula Dei,
Arnhem Wijkkrant Angerenstein, dec. 2024, herinneringen, Jan Meijer.
Delpher+ Gelders Archief